تبلیغات
نجوم و فضا - تاریخ نجوم
اخترشناسی اولیه با باور ها و اسطوره های کهن شکل گرفت. دلیل پدیده های سماوی حیرت انگیز، خدایانی در آسمان دانسته می شد که قدرت افلاک را در دست داشتند و پیش گویانی که از راز آن ها سر در می آوردند، به طالع بینی می پرداختند. به مرور، اخترشناسی علمی مسیر خود را از اختربینی جدا کرد و رصد های دقیق، روش های ریاضی، ابزار های علمی و قوانین فیزیک پایه های اصلی نجوم امروز شد.

نجوم در دوران باستان

نجوم اولیه و توجه انسان به خورشید و ماه از هزاران سال پیش و حتی در دوران غارنشینی آغاز شده است، اما نیاز اصلی بشر به نجوم از زمانی شروع شد که انسان به دشت نشینی و کشاورزی روی آورد و مجبور شد که تقویم را درست کند. همچنین برای زمان سنجی، به رصد هلال ماه پرداخت و صورت های فلکی را اختراع کرد تا نشان دهنده ی محل خورشید در آغاز فصول سال باشد.
حدود ۵ هزار سال پیش، در ساختار هرم های بزرگ مصر، نشانه هایی از توجه عمیق به آسمان دیده شد. در هزاره ی سوم پیش از میلاد، اقوام آمریکای مرکزی رصدگران دقیقی بودند و در همان دوره، در بابل و امپراطوری هخامنشی، نجوم در اوج شکوفایی بود.
با رشد علم در یونان باستان، بیش از ۲ هزار سال پیش دوره ی جدیدی از اخترشناسی آغاز شد و از حدود هزار سال پیش، در اوج دوره ی شکوفایی علم در جامعه ی مسلمانان، منجمان ایرانی و عرب بسیاری به تحقیق، ساخت ابزار و رصدخانه و ساخت جداول دقیق نجومی پرداختند. دانش این دوره، انقلاب نجوم کوپِرنیکی را در اروپا پایه گذاری کرد.

نجوم در دوران باستان

برای مشاهده ی ادامه ی این مطلب، بر روی دکمه ی "ادامه ی مطلب" که در پایین می بینید، کلیک کنید.

ادامه ی این مطلب

کاهنان مصری

آنچه از برخی نقاشی های دیواری در معابد و هرم های مصر بر جای مانده، نشان می دهد که کاهنان یا روحانیان مصری، رصدگران دقیقی بودند که برای پادشاه و جهت پیش گویی رویداد ها، به رصد می پرداختند. آن ها زمان طغیان رود نیل را با طلوع صبح گاهی ستاره ی شَباهَنگ حدس می زدند. زیرا در آن هنگام، نیمه ی تابستان و فصل خشک به پایان می رسید. هرم بزرگ جیزه، که ساخت آن ۴۸۰۰ سال پیش شروع شد، تونلی دارد که از محل آرامگاه مرکزی هرم شروع می شود و رو به ستاره ی قطبی آن زمان (ثُعبان در صورت فلکی اژدها)، امتداد می یابد.

هرم بزرگ جیزه
در هرم بزرگ جیزه، تونلی یافت شده که در امتداد ستاره ی قطبی ۴۸۰۰ سال پیش ساخته شده است.

رصدگران بابل

کاوشگران، پس از جستجو و کاوش، دو لوح گلی پخته که مربوط به ۷۰۰ سال پیش از میلاد هستند یافته اند که در تمدن بابلی (جایی که عراق امروزی قرار دارد) قرار دارند و روی آن ها اطلاعات کاملی از حرکت ستاره ها و سیاره ها ثبت شده است. فهرستی از ستاره ها و صورت های فلکی شناخته شده ی آن زمان، نشانه ای از رصد آسمان در قدیم به همت بابلی هاست. برخی صُوَر فلکی (صورت های فلکی) تا این روزگار حفظ شده و به دست ما رسیده است. علاوه بر این بابلی ها میراث بزرگ دیگری در تاریخ نجوم دارند و آن تقسیم مدت یک سال به ۳۶۰ روز است. با ظهور امپراطوری هخامنشی و گسترش آن به بابل، مغان ایرانی (پیروان حضرت نوح (ع)) نیز، که منجمانی توانا بودند، به رصدگران بابلی پیوستند و دوره ی شکوفایی نجوم منطقه فرا رسید.

کتیبه ای بابلی
کتیبه ای با قدمت بیش از ۲ هزار سال از بابل که به ظهور دنباله داری اشاره کرده که همان دنباله دار دوره ای هالی است.

تحول یونانی

در اواسط هزاره ی اول پیش از میلاد، با رشد تمدن یونانی و انتقال تدریجی دانش مصر و میان رودان و ایران به آن جا، دانش دوران باستان به تحولی بزرگ رسید. بر خلاف بابلی ها که نجوم را بیشتر برای کاربرد آن در پیش گویی آینده (اختربینی) مطالعه می کردند، یونانیان در پی یافتن اصول کلی و قوانین فیزیکی بودند که بر حرکت های عالم حکم می راند. به همین سبب آن ها فلسفه را با علم در آمیختند. اَرَسطو در قرن چهارم پیش از میلاد، نظامی برای کارکرد جهان و پدیده های آن بیان کرد که بر پایه ی افلاکی بی تغییر و لایه لایه بر گرد زمین بود. اَبَرخُس در قرن دوم پیش از میلاد، فهرستی از ۸۵۰ ستاره ی رصد شده ارایه داد و نخستین ستاره ها را بر اساس روشنایی مرتب کرد که مبنای دستگاه قدرسنجی ستاره ها در نجوم شد. حدود ۳۰۰ سال بعد، در قرن دوم میلادی، منجم مصری - یونانی، بطلمیوس، مهم ترین کتاب نجوم دوران باستان را نوشت. کتاب مجسطی قرن ها منبع اصلی منجمان بود و مدل زمین مرکزی بطلمیوس تا دوران کوپرنیک، یعنی ۱۴ قرن، مبنای اصلی بود.

ارسطو
ارسطو

نجوم در ایران باستان

متن های باقی مانده از دوران کهن ایران، از رشد دانش ستاره شناسی در این زمان نشان دارد. گذشته از برخی افسانه های کهن در متونی مانند شاهنامه ی فردوسی، که به برخی ابزار های رصدی پیشرفته نظیر جام جمشید اشاره دارند، می توان در بسیاری از متون مقدس تاریخی در این زمینه، نشانه های آشکاری یافت. در فصل یَشت های اَوِستا (کتاب مقدس زرتشتیان) و به ویژه در فصل تیشتَریَشْت، علاوه بر ارایه ی تقسیم بندی دقیقی از ستاره ها و سیاره ها، به برخی پدیده ها مانند بارش های شهاب نیز اشاره شده است.
وجود بناهایی مانند تخت تاقدیس (احتمالاً نخستین آسمان نما در جهان)، امروزه از مرز افسانه خارج شده است و پژوهش های باستان شناختی در زمینه ی آن ها صورت می گیرد. از سوی دیگر، بخش زیادی از سنت نجوم دوران باستانی ایران، که مربوط به امپراطوری هخامنشی و پس از فتح بابل به دست ایرانیان است، در رده ی دست آورد های نجوم بابل طبقه بندی شده است. در این دوره ی ایرانی - بابلی، افرادی مانند نبوریمانی به فعالیت پرداختند که مطالعات دقیقی درباره ی طول سال و محاسبه ی چرخه ی گرفت ها داشت. ضمن این که به سبب باور های آیینی، تقریباً همه ی بناهای مذهبی کاربری نجومی یا دست کم تقویمی داشتند و طبقات بالای روحانیان باید دانش کاملی از ستاره شناسی می داشتند و همه ی این ها بخشی از اسرارِ هنوز کاوش نشده ی تمدن های باستانی این منطقه از جهان است.

زیگورات چغازنبیل
بنای ۳۲۰۰ ساله ی زیگورات چغازنبیل در نزدیکی شوش (خوزستان) _ برخی محققان عقیده دارند کاهنان دوران باستان، از فراز این زیگورات ها آسمان را رصد می کردند.

نجوم چینی

سنت اخترشناسی چین، به هزاره ی دوم پیش از میلاد می رسد و امروزه کمتر از آن صحبت می شود. اما نجوم در چین پشتوانه و اسناد بسیار محکمی دارد. در چین باستان، محاسبات دقیقی از دوره های گرفت خورشید و ماه انجام می شد و چینی ها از صورت های فلکی ویژه ی خود استفاده می کردند. رسم نقشه های دقیق از ستاره ها، یکی دیگر از پیش گامی های چینیان به شمار می رود؛ به همین دلیل، یکی از قدیمی ترین نقشه های چاپی از ستاره ها به نام سوسانگ، متعلق به چینیان و مربوط به سال های حدود ۱۰۹۲ میلادی است. چینیان در رصد و ثبت دنباله دار ها و جرم های تازه ظاهر شده ی آسمان، پیشینه ای طولانی داشتند و یکی از دقیق ترین ثبت ها از ابرنواختر ۱۰۵۴ میلادی در صورت فلکی ثور را انجام دادند؛ ابرنواختری که امروزه بقایای آن در قالب سحابی خرچنگ شناخته می شود. به علاوه، آنان رصدخانه ی تاریخی پکن را بر مبنای طرح رصدخانه ی مراغه بنا نهادند و ابزار های نجومی بسیاری مانند کره ی سماوی ساختند که در طول تاریخ نجوم چین تحول فراوانی یافت.

یک نقشه ی آسمان از منجمان قدیم چین
یک نقشه ی آسمان از منجمان قدیم چین

نجوم در آمریکای مرکزی

یکی از بارز ترین ویژگی های تمدن های بومی آمریکای شمالی و آمریکای مرکزی، توجه و وابستگی آن ها به جهان ستارگان است. بسیاری از این اقوام، مانند سرخ پوستان اینکا، شاه خود را فرزند خورشید می دانستند و معمولاً در ساخت بناها و عبادت گاه های خود جهت گیری های نجومی را رعایت می کردند. آن ها به رصد دقیق سیاره ی زهره نیز می پرداختند. تقویم پیچیده ی مایا ها و بناهای مبتنی بر دیدگاه آن ها از ستاره ها، نمونه هایی از دست آورد های این سرخ پوستان به شمار می رود که جلوه ای از آن ها را می توان در اساطیر این منطقه یافت؛ بناهایی مانند هرم چِچِن ایتزا در مکزیک از جمله بناهایی با کاربرد نجومی است.

یک زیگورات قدیمی در مکزیک
زیگورات های سنگی مانند این بنا در مکزیک، رصدگاه های کهن آمریکای مرکزی بودند.

منبع: فرهنگ نامه ی نجوم و فضا _ از انتشارات نشر طلایی، با اندکی تغییر و ویرایش

به طور خلاصه، نجوم (اخترشناسی) در طول تاریخ پیشرفت های زیادی کرده و توجه تمدن ها، کشور ها، آیین ها و مذهب ها و قبیله های زیادی را به خود جلب کرده است؛ به همین دلیل در هر دوره تغییرات و اصلاحاتی در آن به وجود آمده و باعث توسعه ی آن شده است. همچنین پس از پرتاب نخستین فضانورد، یوری گاگارین، در سال ۱۹۶۱ میلادی علاقه و انگیزه ی همه ی مردم و رقابت کشور ها بر سر این موضوع افزایش یافت.




طبقه بندی: اطلاعات نجومی،

برچسب ها: تاریخ نجوم، تاریخچه نجوم، نجوم در ایران باستان، نجوم در دوران باستان،  
تاریخ : چهارشنبه 1394/04/17 | نویسنده : آرشاویر فتاحی | نظر بدهید _ تعداد نظرات:

فونت زیبا سازفونت زیبا سازفونت زیبا سازفونت زیبا سازفونت زیبا ساز